Bảo quản vòng bi tưởng là việc của kho, nhưng hậu quả thì bộ phận bảo trì gánh. Một vòng bi nằm trên giá mười tám tháng, hộp còn nguyên, nhìn bên ngoài không có gì bất thường, vẫn có thể hỏng trước khi được lắp. Khác biệt giữa một kho làm đúng và một kho làm sai chỉ nằm ở vài quy tắc, nhưng chi phí thì rơi vào lúc tệ nhất: dừng máy đột xuất vì một chi tiết mới toanh.
Ba cơ chế làm hỏng vòng bi khi chưa hề lắp
Ăn mòn bề mặt lăn
Rãnh lăn và con lăn được mài tới độ nhám rất thấp. Một vết rỉ li ti trên rãnh lăn không làm vòng bi kẹt, nhưng khi chạy sẽ trở thành điểm khởi đầu của tróc rỗ. Nguồn ẩm không chỉ từ không khí: mồ hôi tay khi cầm vòng bi trần cũng đủ để lại vệt ăn mòn theo hình vân tay sau vài tuần.
False brinelling do rung động
Đây là dạng hỏng đặc trưng của hàng nằm kho và hàng đang vận chuyển, và là dạng bị bỏ sót nhiều nhất vì nó xảy ra khi vòng bi hoàn toàn đứng yên. Rung động từ máy nén khí, xe nâng chạy qua hoặc rung trong quá trình vận chuyển ép màng dầu ra khỏi vùng tiếp xúc giữa con lăn và rãnh lăn. Kim loại tiếp xúc kim loại, mài nhẹ tại chỗ, để lại các vệt cách nhau đúng bằng khoảng cách giữa các con lăn.
Điểm cần nắm: tải trong tình huống này không đủ lớn để làm biến dạng dẻo, nên đây là vết đánh bóng chứ không phải vết lõm thật. Nhưng vết đó vẫn phá vỡ lớp bề mặt và làm thay đổi độ nhám tại điểm tiếp xúc.
Mỡ tách dầu và cứng lại
Vòng bi kín đã nạp mỡ sẵn có tuổi thọ lưu kho hữu hạn. Theo thời gian, dầu gốc tách dần khỏi chất làm đặc. Nếu vòng bi được dựng đứng, dầu có xu hướng dồn xuống dưới và phần trên khô đi. Đây là lý do kỹ thuật của quy tắc đặt nằm chứ không phải chuyện xếp kho cho gọn.
Điều kiện kho cần đạt để bảo quản vòng bi
NSK khuyến cáo khu vực lưu kho vòng bi phải sạch, khô, không rung động, độ ẩm dưới 75%, nhiệt độ ổn định và tránh xa cửa sổ hoặc miệng gió nơi nhiệt độ dao động.
Yêu cầu “nhiệt độ ổn định” thường bị coi nhẹ, nhưng ở điều kiện Việt Nam nó quan trọng ngang độ ẩm. Kho nóng ban ngày, mát về đêm, cạnh cửa mở là kho có ngưng tụ. Hơi nước đọng ngay trên bề mặt kim loại nguội, bên trong lớp bao gói, và không ai nhìn thấy cho tới khi mở hộp.
| Yếu tố | Yêu cầu | Sai lầm thường gặp trong xưởng |
|---|---|---|
| Độ ẩm | Dưới 75% theo khuyến cáo NSK | Kho không có thiết bị đo, chỉ đánh giá bằng cảm nhận |
| Nhiệt độ | Ổn định, tránh dao động | Giá kê sát mái tôn hoặc cạnh cửa cuốn |
| Rung động | Không rung | Giá đặt cạnh lối xe nâng, máy nén khí, máy dập |
| Tư thế đặt | Đặt nằm, không dựng đứng | Xếp đứng cho tiết kiệm diện tích giá |
| Vị trí | Trong nhà, không đặt trực tiếp trên nền | Thùng để dưới sàn, hút ẩm từ nền bê tông |
| Bao gói | Giữ nguyên bao gói gốc tới khi lắp | Mở hộp kiểm tra rồi để hở lại trên giá |
Bao gói gốc và thời điểm được mở
Vòng bi mới xuất xưởng đã được phủ chất chống rỉ và bọc bằng vật liệu bảo quản. NSK nêu rõ nguyên tắc lưu kho vòng bi mới là đặt nằm, trong nhà, độ ẩm thấp và giữ nguyên bao gói gốc.
Trong thực tế, bao gói bị mở sớm vì hai lý do: kiểm đếm khi nhập kho và kiểm tra khi có nghi ngờ. Cả hai đều hợp lý, nhưng phải kèm quy trình đóng lại. Nếu bao gói gốc đã hỏng hoặc bị cắt, cần bọc lại bằng vật liệu bảo quản tương đương thay vì cho vào túi nilon thường. Túi PE thông thường không chống rỉ; nó chỉ giữ ẩm lại bên trong.
Với chi tiết cần lưu lâu hoặc kho không kiểm soát được độ ẩm, giấy kraft VCI là vật liệu bọc lại phù hợp vì vừa che chắn cơ học vừa phát hơi ức chế ăn mòn trong không gian kín của gói.
Vòng bi đã tháo ra: bảo quản lại thế nào
Vòng bi tháo ra từ máy để dùng lại, hoặc tháo ra trong lúc đại tu rồi lắp lại sau, là nhóm rủi ro cao nhất. Chúng không còn lớp bảo vệ của nhà sản xuất và thường mang theo dung dịch gia công hoặc chất tẩy rửa còn sót.
Trình tự NSK đưa ra cho vòng bi đã tháo:
- Làm sạch kỹ bằng dung môi gốc dầu mỏ.
- Phủ ngay dầu chống rỉ sau khi làm sạch để tránh ăn mòn. Với vòng bi tự lựa, xoay vòng trong trong lúc phủ dầu để giảm nguy cơ xước.
- Bọc kín bằng giấy VCI.
- Đặt nằm, không dựng đứng. Vòng bi lớn đặt nằm trên pallet gỗ, vòng bi nhỏ đặt nằm trong hộp carton.
Thứ tự ở đây có ý nghĩa. Làm sạch trước rồi mới phủ chống rỉ, và khoảng cách giữa hai bước phải ngắn. Bề mặt kim loại vừa được tẩy sạch dầu là bề mặt hoạt động mạnh nhất và dễ chớm rỉ nhất, nhất là trong xưởng có độ ẩm cao.
Cần nhớ dầu chống rỉ và giấy VCI ở đây bổ trợ nhau chứ không thay thế nhau: dầu bảo vệ chỗ nó phủ tới, hơi VCI bảo vệ những bề mặt trong gói mà dầu không tới được.
Vận chuyển nội bộ và giữa các nhà máy
Rung động trong vận chuyển là nguyên nhân trực tiếp của false brinelling. NSK khuyến cáo chèn vật liệu dạng vòng đệm cao su sát hai bên con lăn để tránh false brinelling, đặt nằm trên đế pallet gỗ, chèn gỗ chặn để chi tiết không xê dịch và đai cố định toàn bộ vào pallet.
Nguyên tắc chung áp dụng được cho cả chi tiết chính xác khác: cái gì không xê dịch được thì không bị mài, cái gì bị đặt lỏng lẻo trên sàn xe tải sẽ rung suốt chặng đường.
Các chi tiết chính xác khác trong kho
Cùng logic áp dụng cho dưỡng kiểm, calip, trục chính dự phòng, vít me bi, ray dẫn hướng và dao cụ đắt tiền. Ba việc cần làm:
- Tách khỏi kim loại thô. Không để chung giá với phôi, thép cây hoặc chi tiết đang chờ gia công. Bụi mài và phoi mịn bám vào bề mặt chính xác gây xước khi lau.
- Dùng không gian kín. Tủ có cánh, ngăn kéo, hộp đậy nắp cho hiệu quả bảo vệ cao hơn giá hở, vì hơi ức chế ăn mòn giữ được nồng độ trong thể tích kín. Đây là chỗ dùng của miếng xốp tản hơi chống rỉ đặt trong ngăn kéo hoặc tủ dụng cụ.
- Không chạm tay trần. Dùng găng khi cầm bề mặt chuẩn và bề mặt đo. Đây là quy tắc rẻ nhất và hay bị bỏ qua nhất.
Với thiết bị lớn hơn như khuôn hoặc cụm máy dừng lâu ngày, nguyên tắc tương tự nhưng cách thi công khác, đã trình bày trong bài về bảo quản khuôn dập và khuôn ép nhựa khi dừng máy.
Checklist rà soát kho
- Có thiết bị đo độ ẩm trong khu vực để vòng bi, và có ghi số liệu định kỳ không?
- Giá để vòng bi cách bao xa nguồn rung: xe nâng, máy nén, máy dập?
- Vòng bi có đang được đặt nằm không, kể cả các cỡ lớn?
- Hàng có được kê cao khỏi nền, tránh kê sát tường ngoài và mái tôn không?
- Có áp dụng nhập trước xuất trước, và có ghi ngày nhập lên hộp không?
- Vòng bi đã tháo ra có được làm sạch, phủ chống rỉ và bọc lại đúng cách không?
- Có quy định ai được mở bao gói gốc và phải đóng lại bằng vật liệu gì không?
Chú ý rằng vật liệu bảo quản cũng có tuổi thọ lưu kho của riêng nó. Giấy và màng VCI để lâu, để nơi nóng hoặc đã mở bao thì nồng độ hoạt chất giảm dần, nên cũng cần áp dụng nhập trước xuất trước cho chính bao bì, theo tài liệu của nhà sản xuất.
NH Group Việt Nam cung cấp bao bì chống rỉ VCI và chất ức chế rỉ sét cho kho vật tư và chi tiết chính xác. Liên hệ để được tư vấn theo điều kiện kho, thời gian lưu và loại chi tiết bạn đang bảo quản.
Nguồn tham khảo: NSK Americas – Best Practices for Storage, Removal and Transportation of Bearings; Ludeca – Brinelling and False Brinelling.
